پیام مهم برای شما

تشخیص بیماری مزمن کلیه به معنی از کار افتادن کلیه‌ها یا نیاز قطعی به دیالیز نیست. بسیاری از افراد با کنترل فشارخون و قند خون، تغذیه متناسب، پرهیز از داروهای آسیب‌رسان و پیگیری منظم می‌توانند سال‌ها عملکرد کلیه خود را حفظ کنند.

سه کار کلیدی: نتیجه eGFR و نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (uACR) خود را بشناسید؛ داروها را طبق برنامه مصرف کنید؛ و فشارخون، دیابت و عوامل خطر قلبی‌عروقی را جدی بگیرید.

۱بیماری مزمن کلیه چیست؟

کلیه‌ها مواد زائد و آب اضافی را از خون دفع می‌کنند، به تنظیم فشارخون و تعادل املاح کمک می‌کنند و در ساخت گلبول قرمز و سلامت استخوان‌ها نقش دارند. در بیماری مزمن کلیه، اختلال ساختار یا عملکرد کلیه دست‌کم ۳ ماه ادامه دارد و ممکن است به‌تدریج باعث کاهش توان تصفیه خون شود.

علت‌های شایع

  • دیابت و بالا بودن طولانی‌مدت قند خون
  • فشارخون بالا
  • بیماری‌های التهابی یا ارثی کلیه و بیماری کلیه پلی‌کیستیک
  • انسداد طولانی‌مدت مسیر ادرار، برخی سنگ‌ها یا مشکلات ساختمانی دستگاه ادراری
  • آسیب حاد کلیه در گذشته و برخی داروها یا مواد آسیب‌رسان

در مراحل اولیه، بیماری مزمن کلیه معمولاً علامت مشخصی ندارد؛ بنابراین آزمایش خون و ادرار در افراد در معرض خطر اهمیت زیادی دارد.

۲کدام آزمایش‌ها وضعیت کلیه را نشان می‌دهند؟

الف) کراتینین خون و eGFR

کراتینین ماده‌ای است که در خون اندازه‌گیری می‌شود. eGFR یا «میزان تخمینی تصفیه گلومرولی» با استفاده از کراتینین و مشخصات فرد محاسبه می‌شود و برآوردی از توان تصفیه کلیه است. هرچه eGFR کمتر باشد، معمولاً عملکرد تصفیه‌ای کلیه پایین‌تر است؛ اما یک عدد به‌تنهایی برای تشخیص یا تعیین روند بیماری کافی نیست.

ب) نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (uACR)

آلبومین نوعی پروتئین خون است. وجود مقدار غیرطبیعی آن در ادرار می‌تواند نشانه آسیب کلیه باشد، حتی اگر eGFR هنوز طبیعی یا نزدیک به طبیعی باشد. به همین دلیل بررسی هم‌زمان eGFR و uACR اهمیت دارد.

گروه eGFRمقدار (ml/min/1.73m²)توضیح
G1۹۰ یا بیشترطبیعی یا بالا؛ فقط در صورت وجود شواهد آسیب کلیه، CKD محسوب می‌شود.
G2۶۰ تا ۸۹کاهش خفیف؛ برای تشخیص CKD باید شواهد آسیب کلیه وجود داشته باشد.
G3a۴۵ تا ۵۹کاهش خفیف تا متوسط
G3b۳۰ تا ۴۴کاهش متوسط تا شدید
G4۱۵ تا ۲۹کاهش شدید عملکرد کلیه
G5کمتر از ۱۵نارسایی کلیه؛ نیاز به ارزیابی تخصصی دارد.

دسته‌بندی آلبومین ادرار:

  • A1: کمتر از ۳۰ میلی‌گرم در گرم کراتینین؛ طبیعی تا افزایش خفیف.
  • A2: ۳۰ تا ۳۰۰ میلی‌گرم در گرم؛ افزایش متوسط.
  • A3: بیشتر از ۳۰۰ میلی‌گرم در گرم؛ افزایش شدید.
تشخیص بیماری مزمن کلیه معمولاً به تداوم کاهش eGFR یا شواهد آسیب کلیه برای حداقل ۳ ماه نیاز دارد. عفونت، تب، ورزش سنگین، قاعدگی و بعضی شرایط گذرا می‌توانند نتیجه ادرار را تغییر دهند. پزشک ممکن است آزمایش را تکرار کند.

برای محاسبه تقریبی عملکرد کلیه می‌توانید از محاسبه‌گر eGFR سایت استفاده کنید؛ نتیجه محاسبه‌گر جایگزین تشخیص پزشک نیست.

۳هدف‌های اصلی درمان و مراقبت

  • کنترل فشارخون با هدفی که پزشک با توجه به سن، بیماری‌های همراه و تحمل درمان تعیین می‌کند.
  • کنترل مناسب قند خون در افراد مبتلا به دیابت.
  • کاهش آلبومین ادرار و محافظت از کلیه با داروهای مناسب در صورت وجود اندیکاسیون.
  • کاهش خطر سکته قلبی، سکته مغزی و نارسایی قلبی.
  • تشخیص و درمان کم‌خونی، اختلالات پتاسیم، اسیدوز و مشکلات استخوان و مواد معدنی در صورت بروز.
  • حفظ تغذیه مناسب، توان جسمی و کیفیت زندگی.

۴تغذیه مناسب در بیماری مزمن کلیه

رژیم غذایی مناسب برای همه بیماران کلیوی یکسان نیست. مرحله بیماری، پتاسیم و فسفر خون، میزان ادرار، وجود ورم یا نارسایی قلبی، دیابت، وزن و وضعیت تغذیه باید در تنظیم رژیم در نظر گرفته شوند.

نمک را کاهش دهید

  • هدف عمومی راهنمای KDIGO برای بسیاری از بزرگسالان مبتلا به CKD، دریافت کمتر از ۲ گرم سدیم در روز (معادل کمتر از ۵ گرم نمک خوراکی از همه منابع) است؛ مگر آنکه پزشک به دلیل شرایط خاص توصیه دیگری داشته باشد.
  • مصرف خیارشور، ترشی شور، کنسروها، سوسیس و کالباس، چیپس، غذاهای آماده و تنقلات شور را محدود کنید.
  • برای طعم غذا از سبزی‌های معطر، آب‌لیمو و ادویه‌های بدون نمک استفاده کنید.
  • نمک‌های رژیمی حاوی پتاسیم ممکن است خطرناک باشند؛ بدون نظر پزشک یا متخصص تغذیه از آن‌ها استفاده نکنید.

پروتئین را متعادل مصرف کنید

در بسیاری از بزرگسالان مبتلا به CKD مراحل G3 تا G5 که دیالیز نمی‌شوند، راهنمای KDIGO دریافت حدود ۰٫۸ گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز را پیشنهاد می‌کند. مصرف رژیم‌های پرپروتئین و مکمل‌های بدنسازی پرپروتئین ممکن است برای برخی بیماران مناسب نباشد.

رژیم کم‌پروتئین شدید را خودسرانه شروع نکنید. سالمندان، افراد دچار ضعف عضلانی، سوءتغذیه یا بیماری حاد ممکن است به برنامه متفاوتی نیاز داشته باشند. در کودکان، محدودیت پروتئین بدون نظر فوق‌تخصص کلیه کودکان می‌تواند رشد را مختل کند.

پتاسیم و فسفر را بی‌دلیل حذف نکنید

  • محدودیت پتاسیم فقط در صورت بالا بودن پتاسیم خون یا وجود خطر مشخص و با توجه به داروها و عملکرد کلیه لازم است.
  • در صورت بالا بودن فسفر، غذاهای فرآوری‌شده دارای افزودنی‌های فسفاته، نوشابه‌های تیره و برخی فرآورده‌های گوشتی را محدود کنید.
  • حبوبات، لبنیات، مغزها، میوه‌ها و سبزی‌ها را بدون ارزیابی آزمایش‌ها به‌طور کامل از رژیم حذف نکنید.

آب و مایعات

همه بیماران کلیوی نیاز به محدودیت آب ندارند. مقدار مایعات باید با توجه به میزان ادرار، ورم، سدیم خون، نارسایی قلبی و توصیه پزشک تعیین شود. نوشیدن آب بیش از نیاز، کلیه را پاک‌سازی نمی‌کند و در برخی بیماران می‌تواند باعث تجمع مایع شود.

الگوی غذایی مفید

در صورت سازگاری با آزمایش‌ها و وضعیت تغذیه، غذاهای تازه و کم‌فرآوری‌شده، سبزی و میوه متناسب با پتاسیم خون، غلات کامل، حبوبات و چربی‌های غیراشباع را بیشتر انتخاب کنید و مصرف گوشت‌های فرآوری‌شده و غذاهای فوق‌فرآوری‌شده را کاهش دهید.

۵داروها؛ کدام نکات را باید بدانید؟

  • داروهای مهارکننده سیستم رنین–آنژیوتانسین (ACEi یا ARB): مانند برخی داروهای فشارخون، در بیماران مناسب به‌ویژه در صورت آلبومینوری می‌توانند از کلیه محافظت کنند. پس از شروع یا افزایش دوز، کراتینین و پتاسیم باید طبق نظر پزشک کنترل شود.
  • داروهای گروه SGLT2: در بسیاری از بیماران واجد شرایط، با یا بدون دیابت، می‌توانند خطر پیشرفت بیماری کلیه و برخی پیامدهای قلبی را کاهش دهند. مصرف آن‌ها باید با بررسی شرایط فرد و آموزش نحوه برخورد با بیماری حاد انجام شود.
  • داروهای دیابت، فشارخون و چربی خون: ممکن است نیاز به تنظیم دوز بر اساس eGFR داشته باشند.
  • داروهای ادرارآور: در صورت ورم یا اضافه‌بار مایع ممکن است تجویز شوند؛ دوز آن‌ها باید متناسب با وزن، فشارخون، عملکرد کلیه و الکترولیت‌ها تنظیم شود.

از مصرف خودسرانه مسکن‌ها پرهیز کنید

داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن، دیکلوفناک، ناپروکسن و سلکوکسیب می‌توانند در برخی افراد عملکرد کلیه را بدتر کنند؛ به‌ویژه در کم‌آبی، سالمندی، بیماری کلیوی یا مصرف هم‌زمان بعضی داروهای فشارخون و ادرارآور. پیش از مصرف مسکن یا داروی بدون نسخه با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

پیش از انجام تصویربرداری با ماده حاجب، شروع مکمل‌ها، داروهای گیاهی یا فرآورده‌های بدنسازی، بیماری کلیه خود را به پزشک اطلاع دهید.

داروهای خود را خودسرانه قطع نکنید. در زمان تب، استفراغ، اسهال یا ناتوانی در نوشیدن مایعات، درباره برنامه موقت داروها (sick-day plan) با پزشک خود مشورت کنید؛ قطع یا ادامه بعضی داروها به شرایط بالینی بستگی دارد.

۶سبک زندگی محافظ کلیه

فعالیت بدنی

در صورت نداشتن منع پزشکی، فعالیت بدنی منظم و متناسب با توان خود داشته باشید. پیاده‌روی را می‌توان به‌تدریج افزایش داد؛ از بی‌تحرکی طولانی پرهیز کنید.

کنترل وزن

اگر اضافه‌وزن دارید، کاهش وزن تدریجی و پایدار می‌تواند به کنترل فشارخون، قند و خطر قلبی کمک کند. از رژیم‌های بسیار محدودکننده پرهیز کنید.

ترک دخانیات

سیگار و قلیان خطر بیماری قلبی‌عروقی و آسیب عروقی را افزایش می‌دهند. برای ترک از پزشک یا خدمات ترک دخانیات کمک بگیرید.

خواب و واکسیناسیون

خواب کافی و پیگیری واکسن‌های توصیه‌شده با توجه به سن، بیماری کلیوی و برنامه درمانی به حفظ سلامت عمومی کمک می‌کند.

۷چگونه بیماری را پیگیری کنیم؟

فاصله آزمایش‌ها برای همه یکسان نیست و به مرحله G، گروه آلبومینوری A، علت بیماری، سرعت تغییر نتایج و درمان‌های مصرفی بستگی دارد. پزشک ممکن است موارد زیر را به‌صورت دوره‌ای بررسی کند:

  • کراتینین و eGFR خون
  • آلبومین به کراتینین ادرار (uACR) و آزمایش کامل ادرار
  • فشارخون و وزن؛ در صورت نیاز ثبت ورم و میزان ادرار
  • پتاسیم، سدیم و بیکربنات خون
  • قند خون یا HbA1c در افراد مبتلا به دیابت
  • بر اساس مرحله بیماری: شمارش سلول‌های خون، آهن، کلسیم، فسفر، ویتامین D و هورمون پاراتیروئید
دفترچه سلامت کلیه داشته باشید: تاریخ آزمایش، کراتینین، eGFR، uACR، فشارخون، وزن و فهرست داروهای خود را ثبت کنید و هنگام مراجعه همراه داشته باشید.

۸چه زمانی باید سریع مراجعه کنید؟

در صورت بروز هر یک از موارد زیر، ارزیابی پزشکی را به تأخیر نیندازید:

  • کاهش واضح یا قطع ادرار
  • تنگی نفس جدید یا شدید، به‌ویژه همراه با ورم سریع
  • درد قفسه سینه، غش، گیجی شدید یا ضعف ناگهانی
  • استفراغ یا اسهال مداوم، ناتوانی در نوشیدن مایعات یا نشانه‌های کم‌آبی
  • افزایش سریع وزن همراه با ورم پا یا صورت
  • خون واضح در ادرار یا تب همراه با درد پهلو
تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه، کاهش سطح هوشیاری یا ضعف ناگهانی یک‌طرفه بدن نیازمند مراجعه فوری به اورژانس است.

۹پرسش‌های رایج بیماران

خیر. سرعت پیشرفت در افراد متفاوت است. کنترل علت زمینه‌ای، فشارخون، دیابت، آلبومینوری و پرهیز از عوامل آسیب‌رسان می‌تواند روند بیماری را کند کند؛ در برخی افراد عملکرد کلیه برای مدت طولانی پایدار می‌ماند.

نه لزوماً. اگر نشانه دیگری از آسیب کلیه وجود نداشته باشد، این عدد به‌تنهایی برای تشخیص CKD کافی نیست. سن، روند آزمایش‌ها و uACR نیز باید بررسی شوند.

خیر. محدودیت پتاسیم برای همه بیماران لازم نیست. انتخاب و مقدار میوه و سبزی باید با توجه به پتاسیم خون، مرحله بیماری و داروها تعیین شود.

خیر. نوشیدن بیش از نیاز، درمان بیماری کلیه نیست و در افراد مستعد احتباس مایع می‌تواند مضر باشد. مقدار مایعات را با نظر پزشک تنظیم کنید.

خیر. بسیاری از بیماران هرگز به دیالیز نیاز پیدا نمی‌کنند. تصمیم‌گیری درباره درمان جایگزینی کلیه بر اساس مجموعه‌ای از علائم، آزمایش‌ها، روند بیماری و شرایط فرد انجام می‌شود، نه فقط یک عدد آزمایش.

ابزارها و مطالب مرتبط

منابع علمی و راهنماها

  1. KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of CKD.
  2. KDIGO 2024 – Key Takeaways for People Living with CKD.
  3. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK): Chronic Kidney Disease.
  4. National Kidney Foundation: Stages of Chronic Kidney Disease.

این صفحه برای آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه، تشخیص یا برنامه درمانی اختصاصی نیست. توصیه‌های مربوط به رژیم غذایی، دارو و زمان آزمایش باید بر اساس شرایط هر بیمار توسط پزشک تنظیم شوند. تاریخ بازبینی محتوا: آبان ۱۴۰۵.